روش تحقيق تركيبي از روش اسنادي وتحليل ثانويه داده هاي پيمايشي است. دادهها و اطلاعات آماري موجود در سازمانهاي خدماتي و فرهنگي شهر مشهد با استفاده از روش اسنادي تهيه و برحسب مناطق دوازدهگانه مشهد طبقهبندي و استخراج شده است ( اين بخش از كار مدتهاي زيادي بطول انجاميده است زيرا جمعآوري آمار سازمانها با مشكلات عديدهاي روبرو است) . ليكن دادههاي مربوط به نياز خانوارها به خدمات و فعاليتهاي فرهنگي از طريق دو تحقيق پيمايشي با موضوعات مختلف بدست آمد كه در سال 1385 در مشهد انجام شد و جامعه آماري آنها كليه خانوارها در تمامي مناطق شهر بوده لذا داده ها به تفكيك منطقه شهرداري بدست آمده است. تعداد نمونه در پيمايش استاني(شامل مشهد)1537 نمونه بود. حجم نمونه به دليل رعايت حد اقل نمونه در مناطق ويا مراکز شهرستان به 1797 نفر افزايش يافت که تعداد 1200 نفر به مناطق شهر مشهد اختصاص يافت.در تحقيق دوم که با هدف سنجش نياز خانوارها به امکانات فرهنگی در سطح مناطق مشهد انجام شد تعداد نمونه حدود 1000 نفر بود که روش نمونه گيری هردو پيمايش يکسان بود.
2-3. روش تعيين حجم نمونه
0.25 =1536.6~ 1537*² (1.96)n = t².s² =
d² ( 0.025)²
= واريانس=25/0 s²
=احتمال صحت گفتارt
= كران خطا (نصف) d²
روش نمونهگيري چندمرحلهاي بود. بطوري كه ابتدا در هر منطقه شهرداري يك خوشه (شامل چند بلوك) بطور تصادفي از فهرست خوشههاي منطقه انتخاب شد سپس يك بلوك بطور تصادفي از ميان بلوكهاي خوشه نمونه برگزيده شد. پس از آن چهار گوشه بلوك قرعهكشي شد و يك گوشه به تصادف براي نمونهگيري تعيين شد و خانوارهاي نمونه در جهت عقربه ساعت در كنار هم مورد بررسي قرار گرفت. واحد تحليل دريكي از اين پژوهشها خانوار و در ديگري يك نفر از اعضاي خانوار بود. روش جمعآوري اطلاعات پيمايشي پرسشنامة استاندارد بود. با توجه به اينكه تحقيقات فوق با هدفهاي متفاوتي انجام شده است لذا استفاده از دادههاي آنها در تحقيق حاضر را ميتوان تحليل ثانويه دادهها محسوب نمود.
همان طور که قبلا بيان شد , در اين تحقيق امكانات فرهنگي ارائه شده توسط سازمان تبليغات اسلامي، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان تربيت بدني، شهرداري, آموزش و پرورش ,آستان قدس وعلوم پزشکي به عنوان امكانات فرهنگي تعريف شدهاند كه شامل موارد زير است:
1- امکانات آموزشی
2- امکانات فرهنگی- هنری
3- امکانات فرهنگی - مذهبی
4- امکانات ورزشی وتفريحی
5- امکانات بهداشتی -درمانی(با توافق کارفرما به عنوان امکانات زمينه ساز فرهنگی)
آدرس تمامي امکانات فوق از طريق سازمانهاي مربوطه جمعآوري شد وسپس تعداد آنها به تفكيك مناطق دوازدهگانه شهرداري مشهد با استفاده از نقشه مناطق شهر مشهد، تعيين شده است.
دراين تحقيق نياز به دوصورت آشکار وپنهان سنجيده شده است. نياز آشکار با احساس نياز ونياز پنهان با تعيين درجه استحقاق مردم منطقه برای برخورداری از امکانات فرهنگی سنجيده شده است.
1-2-4-3.احساس نياز و شاخص های آن
احساس نياز فرهنگي خانوار عبارتست از تقاضاي مستقيم خانوارها براي برخورداری از امکانات فرهنگي كه به صورت مستقيم واز طريق دو پرسش از يکی از اعضای خانوار راجع به همه متقاضيان در خانوار سنجيده شد.بدين صورت که در يک پرسش از داشتن يا نداشتن تقاضاتوسط اعضای خانوار ودر پرسش دوم از ميزان دسترسی به امکانات پرسيده شد. اين نياز ها شامل مسجد, حسينيه, كتابفروشي,روزنامه فروشي,مركز بازي هاي رايانه,كتابخانه,پارك وفضاي سبز وامكانات ورزشي می شود.نسبت تقاضا ونيز نسبت دسترسی کامل به عنوان شاخص احساس نياز برحسب مناطق شهر مورد استفاده قرار گرفته است.هرچقدر مقدار اين شاخص ها بزرگتر باشد نياز به امکانات بيشتر خواهد بود.
2-2-4-3.استحقاق و شاخص های آن
در اين تحقيق واژه های استحقاق ,نياز وکمبود مترادف به کاررفته اند و عبارتند از: نياز غيرمستقيم يا پنهان مردم مناطق به امکانات فرهنگی که از طريق فرمول های مشخص با استفاده ازآمارهاي تعدادجمعيت منطقه, مساحت منطقه و نتايج تحقيقات موجود در باره برخی متغير های اجتماعي, رفتاری ونگرشی در مناطق, سنجيده شده است.اين شاخص ها رابطه منطقی با ضرورت يا شايستگی استفاده از امکانات در مناطق را بيان می کنند. به عبارت ديگر, شاخص ها ملاک هائی برای تشخيص نياز به امکانات فرهنگی در مناطق محسوب می شوند. مثلا شاخص توزيع جمعيتی بيان می کند که توزِيع امکانات فرهنگی در مناطق بايد متناسب با تعداد جمعيت مناطق باشد. شاخص مزبور نشان می دهد که از هر واحد امکانات فرهنگی موجود در منطقه چه تعداد جمعيت در منطقه می توانند استفاده کنند. بديهی است که درجه استحقاق بدين صورت تعيين مي شود که هرچقدر مقدار اين شاخص کوچکتر باشد بدين معنی است که ميزان برخورداری جمعيت از امکانات بيشتر است لذا درمناطقی که مقدار اين شاخص کوچکتراست نياز به امکانات يا به عبارت ديگر , اسحقاق کمتر می باشد وبالعکس. اين معنا در مورد شاخص توزيع فضائي نيز صادق است زيرا هرچقدر مقدار شاخص کوچکتر باشد بدين معنا است که در محدوه فضائی کوچکتری يک امکان فرهنگی وجود دارد يا به عبارت ديگر دسترسی بيشتری وجود دارد ولذا استحقاق کمتر است. لذا در مورد شاخص توزيع جمعيتی وتوزيع فضائی درجه استحقاق با مقدار شاخص رابطه معکوس دارد. رابطه شاخص با امکانات در مورد برخی ديگر شاخص ها ونيز برخی امکانات ممکن است مستقيم يا معکوس باشد. مثلا در مورد مسجد به عنوان يک امکان فرهنگی و شاخص مذهبی بودن مردم منطقه , هرچقدر مقدار شاخص مزبور بزرگتر باشد درجه استحقاق مسجد بيشتر است.ليکن در مورد شاخص نسبت قبولی مدارس وامکانات مدرسه, هرچقدر نسبت قبولی بزرگتر باشد بدين معنا است که استحقاق امکانات مدرسه کمتر می باشد.
شاخص ها ميزان برخورداری مردم مناطق از امکانات فرهنگی مختلف را به تفکيک منطقه شهری مشخص می کنند. ليکن درجه استحقاق که نحوه محاسبه آن بعدا بيان خواهد شد, ميران نياز يا درجه کمبود امکانات فرهنگی در مناطق را نشان می دهد.لذا ابتدا وضعيت شاخص ها به تفکيک مناطق بررسی خواهد شد سپس ميزان کمبود يا نياز به هر يک از امکانات فرهنگی مشخص خواهد گرديد. انواع شاخص ها ونحوه محاسبه آن ها به شرح زير است:
1- شاخص توزيع جمعيتی = تعداد امکانات معين موجود در منطقه ÷ تعداد جمعيت منطقه(نفر)
توضيح: شاخص توزيع جمعيتی در مورد امکانات آموزشی متفاوت است وبر حسب تعداد دانش آموز با فرمول فوق محاسبه شده است.
2- شاخص توزيع فضائی = تعداد امکانات معين موجود در منطقه ÷ مساحت منطقه (هکتار)
3- شاخص های اجتماعی: اين شاخص ها بردو نوع هستند. اول آنهائی که برحسب نسبت محاسبه شده اند. نسبت برای يک پرسش يا يک متغير محاسبه می شود .دراين مورد تعدادپاسخگويان به يک پرسش در هر منطقه بر کل پاسخگويان شهر تقسيم شده است مانند نسبت تقاضاي استفاده كتابخانه.دوم آنهائی که برحسب ميانگين محاسبه شده اند. ميانگين برای يک يا چند متغير محاسبه می شود. در اين مورد, شاخص عبارت است ازمجموع نمرات پاسخگويان ازيک يا چند پرسش در هر منطقه تقسيم بر تعداد پاسخگويان در منطقه مانند ميانگين ساعات اوقات فراغت(يک متغير) ميانگين مذهبی بودن(چند متغير).
3-2-4-3. درجه استحقاق يا اولويت های مناطق
پس از تعيين شاخص های استحقاق يا نياز مناطق به امکانات فرهنگی, درجه اسحقاق يا کمبودهای مناطق که رفع آن ها توسط برنامه ريزان فرهنگی شهر دارای اولويت است به شيوه زير محاسبه گرديد: ابتدا مناطق شهر برحسب نمره هر يک از شاخص ها از کم به زياد مرتب شد.سپس مناطق برحسب فاصله نمره آن ها از نمره کل شهر رتبه بندی گرديد . درجه کمبود امکانات با علامت منفی مشخص شد. مناطقی که نمره يکسان داشتند رتبه مساوی گرفتند.نمره کل شهر مساوی صفر قرار داده شد ونمرات بالاتر يا پائين تر از صفر برحسب اين که معنای کداميک نشان دهنده نياز ياکمبود امکانات است, با علامت منفی (-1 , -2 ,-3 و...) وبرحسب اين که نشان دهنده برخورداری يا عدم نياز است با علامت مثبت (3,2,1و...) مشخص شد.پس از آن جدول جداگانه ای که نشان دهنده وضعيت برخورداری يا کمبود امکانات است به تفکيک مناطق وشاخص ها تهيه شد. در اين جدول مناطق شهر در سطر اول جای گرفتند ودر سطر آخر جدول مزبور ميانگين کل رتبه شاخص ها نيز محاسبه گرديد تا وضعيت کلی مناطق را برای هر يک از امکانات از لحاظ وجود کمود يا برخورداری( عدم کمبود) نشان دهد. اين سطر تعيين کننده اولويت های مناطق شهر مشهد است که نتايج نهائی تحقيق را نيز نشان می دهد. نقشه کمبود ها يا اولويت نياز های مناطق بر اساس همين سطر تهيه شده است.