شهر بهشت – مريم محمدپور: شهر مشهد با قدمت 1200 ساله اش، تاريخي كم نظير را در دل خود جاي داده است. تاريخي غني كه سرشار از حماسه ها و شكست ها و پيروزي هاست. تاريخي كه هم شهادت امامي غريب را به نظاره نشسته و هم شاهنامه حكيم توس را به عنوان سند افتخار خود در بر گرفته است. تاريخي كه از گذشته تاكنون ناگفته هاي بسياري را در دل نگاه داشته است و اما اينك "من" مانده ام و شهري كه در جستجوي هويت گمشده اش مي گردم. هويتي كه مي دانم امروز بايد آن را بازتعريفي دوباره كنم تا از دل آن قوه محركه اي براي رشد و تعالي بيرون جهد.

در همين راستا و براي آنكه به اين پرسش كه "سهم من در سامان دادن هويت اين شهر چيست؟" پاسخي داده باشم، به سراغ شهروندان و كارشناساني در اين شهر رفتم تا از آنها در مورد هويت شهري و نقش مشاركت مردم در شكل گيري آن سوال كنم تا شايد در پس اين گفتگوها بتوان گمشده اين شهر مهاجرپذير را بازيافت.

حقيقت يك شهر

كتاب لغت را مي گشايم تا بهتر بتوانم معناي "هويت" را دريابم. به نظر مي رسد كه اين واژه آنقدر تكرار شده كه به ظاهر بسي آشنا مي رسد اما در واقع اين كلمه نيز چونان بسياري ديگر از مفاهيم كه در روزگار ما معناي اصيل خود را از دست داده اند، دچار تهي شدگي معنايي شده، پس در چنين وضعيتي شايد كتاب لغت بتواند راهنماي خوبي باشد.

در اين كتاب در توضيح واژه "هويت" نوشته شده است: "حقيقت شي ء يا شخص كه مشتمل بر صفات جوهري او باشد. شخصيت، ذات، هستي، وجود و منسوب به هو."

اكنون اما در روزگاري كه جوهره چيزها در پس تحولات پياپي چندان ثابت به نظر نمي رسند، دست يافتن به هويت شهري يا همان ذات يك شهر كه جداي از هستي شهروندان اش نيست، كمي مشكل به نظر مي رسد و سوال اينجاست كه آيا مي توان براي شهري با حجم وسيعي از تغييرات هر روزه، حقيقتي مستقل از روزمرگي ها در نظر گرفت؟

اين دغدغه وقتي شكلي جدي تر به خود مي گيرد كه پاي اين گمانه در ميان مي آيد كه گويي مردمان اين شهر چندان نقشي براي خود در شكل دادن به هويت شهري قائل نيستند. آنها شايد از ياد برده اند كه "هويت" الزاما تاريخ گذشته يك شهر نيست، بزرگان آرميده در خاك يك سرزمين تنها شكل دهندگان به هويت شهري نيستند، ما نيز به عنوان ميراث بران تاريخ سهمي در سامان دادن به معناي هويت شهري داريم و اما افسوس كه نقش ويژه خويش را به فراموشي سپرده ايم و همچنان از اعتبار گذشتگان خود براي معنا دادن به شهري 1200 ساله چون مشهد بهره مي بريم.

خودم را در اين شهر بزرگ گم كرده ام

تا به حال بارها و بارها از خود پرسيده ايم كه چكسي هستيم و در كجاي اين هستي ايستاده ايم؟ سهم ما از شهري كه در آن زيست مي كنيم چيست و در زندگي در چنين شهر كهني به دنبال چه هستيم. شايد از خود پرسيده باشيم كه رفتارهاي هرچند كوچك و گذراي ما چه نقشي در ساختن شهر دارد و خلاصه صدها سوال ديگر از اين دست.

با تمام اين پرسش ها كه ذهن ما را به خود درگير مي كند، گويي هنوز معناي يك چيز را نفهميده ايم و آن چيزي نيست جز "هويت" كه مي تواند براي تمامي سوالات ما پاسخ بوده و رفتارهاي روزمره را جهت دهد. درست در غيبت مفهوم هويت است كه در اين شهر پرازدحام گويي قطب نماي حركت را از دست داده ايم و گرفتار سراب هاي پياپي شده ايم كه هر دم ما را از اين سو به آن سو مي كشند و دريغ كه هیچ يك از اين توهمات كه گاه نام "هدف" به خود مي گيرند، ما را به آرامشي نمي رسانند و بالعكس بر پريشاني هاي دروني ما دامن مي زنند.

شايد گفتگويي با مردمان اين شهر بيشتر بتواند معناي اين سرگشتگي را نمايان سازد. به همين خاطر به ميان مردم رفتم تا از آنها بپرسم كه به دنبال هويت بودن، يعني سراغ گرفتن از كدام حقيقت گمشده؟

بهرام، مرد جواني است كه چنين پرسش هايي را با او در ميان گذاشتم. او به من گفت كه تاكنون به اين اندازه در مورد هويت شهري نيانديشيده است اما فكر مي كرده و مي كند كه كنكاش پيرامون هويت شهري باعث معنا دادن به زندگي مي شود.

او با انتقاد از رواج مادي گرايي، بي اعتنايي به مباحث فكري و معنوي را مضر دانسته و تصريح مي كند: "به نظر من رفتار تك تك ما و اعمال مديران باعث مي شود كه هويت شهري نيز تحت تاثير قرار گيرد، به همين خاطر به هويتي سيال قائل هستم."

وي كه كارشناس ارشد جامعه شناسي است، اضافه مي كند: هويت چيزي كنارگذاشته نيست كه هر وقت خواستيم يادي از آن بكنيم، بلكه هويت در كنش هاي متقابل انسانها جريان دارد و بنابراين رفتارهاي فردي ما در شكل گيري هويت شهري كه در آن زندگي مي كنيم نقشي ويژه دارد.

"ربابه" نيز شهروند ديگري است كه اگرچه تحصيلات آكادميك ندارد اما پاسخي جالب به سوالي كه طرح مي كنم، مي دهد: "هر از چندگاهي اين بحث هويت شهري طرح مي شود و در نهايت هم معلوم نيست هدف از طرح آن چه بوده و بعد هم به فراموشي سپرده مي شود، در حالي كه حرفهايي تكراري در اين زمينه مي شنويم."

اين زن خانه دار پيشنهاد مي كند: "اگر بحث هويت شهري يك مبحث دانشگاهي است كه چرا در رسانه هاي عمومي براي همگان طرح مي شود و اگر موضوعي عمومي است، پس چرا نقش افراد عادي در آن روشن نيست و چرا اين انتظار وجود دارد كه ما هم حرف هاي ديگران در اين زمينه را تكرار كنيم؟"

"رضا" كه يك راننده است هويت شهري را فرهنگ و رفتار مردم دانسته و "بي اعتمادي" را بزرگترين شاخصه اين هويت مي داند.

او چندان به امكان تغيير اين فرهنگ قائل نيست و در مقابل طرح اين سوال كه او تا چه اندازه نسبت به تغيير مفهوم هويت نقش دارد مي گويد: من چطور مي توانم نقش داشته باشم در حاليكه چنين رفتارهايي در طول تارريخ بر اثر عواملي تاريخي شكل گرفته است؟ اين مشكلات مربوط به امروز و ديروز كه نيست...

"سحر" نيز كه يك كارمند است، در رابطه با هويت شهري مشهد معتقد است: "مشهد نمي تواند چونان ديگر شهرها هويت مشخصي داشته باشد چراكه اين شهر مملو از مهاجريني است كه هر يك با پيشينه اي فرهنگي و تاريخي در اين شهر اقامت گزيده اند و بنابر همان هويت تاريخي خود رفتار مي كنند.

وي به زيارتي بودن مشهد نيز اشاره كرد و بيان داشت: اگرچه زيارتي بودن شهر مشهد فرصتي براي تضارب فرهنگ و انديشه ها به دست مي دهد كه به ارتقاي سطح رفتارهاي شهري مي انجامد اما روشن نبودن تمايزهاي زائرين و مجاورين در مشهد باعث مي شود كه بسياري از رفتارها در اين شهر به پاي مشهدي ها نوشته شود، حال آنكه اين واقعيت نيست و نبايد مبناي هويت شهري قرار گيرد.

با اين حال "مهتاب" كه دانشجوي سال اول رشته پزشكي است عنوان مي دارد: "احساس مي كنم كه در شلوغي اين شهر آدمها گم شده اند، ديگر چيزي نيست تا ميان آنها پيوندي برقرار سازد، همه عجله دارند و به منافع خود فكر مي كنند، كسي ديگري را نمي بيند و نمي شناسد و در چنين فضايي كه همشهري بودن معناي خود را از دست داده و همه از هم فرار مي كنند، طرح موضوع هويت شهري اگرچه تلاشي براي پايان دادن به اين وضعيت است اما بعيد مي دانم به سرانجامي برسد، چراكه پرسش از چيزي است كه نيست..."

گذار از هويت بومي

در همين حال موضوع هويت شهري را با محمد حسن شربتيان، عضو هيات علمي دانشگاه پيام نور نيز در ميان گذاشتم كه اين استاد دانشگاه در اين زمينه تصريح كرد: "نمي توان هويت شهري مشهد را جداي از اصل مهاجرپذيري اين شهر ديد چراكه اصولا مهاجرين در هر شهري، فرهنگ پيشين خود را وارد آن شهر مي كنند، بنابراين مشهد شهري هزار چهره است كه طي سالهاي اخير بافت جمعيتي آن به شدت ناهمگن شده و اين امر به هويت بومي شهر لطمه مي زند.

با اين حال وي معتقد است كه شهر مشهد با وجود بارگاه منور رضوي و آرامگاه فردوسي، داراي ارزشهايي است كه مي تواند جهاني شود، پس نبايد تنها بر روي هويت بومي تاكيد كرد.

اين كارشناس ارشد علوم اجتماعي جهاني سازي ارزشها را از جمله ويژگي هاي يك كلانشهر دانسته و تصريح مي كند: فكر مي كنم مشهد تا چند سال آينده به اين سمت پيش رود و تا وقتي كه تنها هويت بومي را در يك شهر ملاك بدانيم، اين شهر ويژگي يك كلانشهر را بدست نخواهد آورد.

وي ارزشهاي بومي در كنار ارزشهاي محلي كه زاده محلات مشهد هستند را به عنوان 2 پارامتر اصلي هويت شهري مشهد قلمداد كرد و اظهار داشت: "آموزشهاي شهروندي و آشنايي شهروندان از حقوق خود، مي تواند به گذار از هويت بومي انجاميده و هويتي ملي و حتي جهاني را جايگزين هويت بومي كند كه اين روند خواه ناخواه به وقوع خواهد پيوست."

مشهد؛ شهري كه دوستش دارم

گفتگوهايم كه به پايان مي رسند، احساس مي كنم كه هنوز ناگفته ها و ناشنيده هاي زيادي در مورد هويت شهري وجود دارد. هنوز بايد از نقش نمادهاي شهري، معماري، ميراث فرهنگي، آداب و سنن بومي، مناسك مذهبي، سينما، محلات قديمي، خاطرات و قصه هاي كهن و... در شكل گيري هويت شهري 1200 ساله چون مشهد سخن گفت اما آنچه كه در اينجا تنها رخ نماياند، نقش شهروندان در شكل گيري هويت شهري است كه در آن زندگي مي كنند و گويي ترك انفعال در برابر اين هويت سيال اصلي است كه نبايد مورد فراموشي قرار گيرد.

چنين است كه تلاش مردمان مشهد براي فراگيري آموزشهاي بيشتر، ترك عادات ناپسند و... مي تواند مهاجرين را نيز تحت تاثير قرار داده و از مشهد چهره اي بسازد شايسته نام امام هشتم (ع)؛ آن موقع است كه شايد بتوان از زبان همگان شنيد كه "مشهد؛ شهري كه دوستش دارم..."